Жәларбжьаратәи Аҳәса рымш Март 8 инамаданы, сыззааҭгыларц исҭаху аԥҳәызба ҭеиҭԥшла лыԥшӡара инаҷыданы, ҩнуҵҟалагьы даара ибеиоу, иԥшӡоу, аҭаацәара рныҟәгара, насгьы аҭҵаарадырра, арҿиаратә усура уҳәа рҟны, тәамҩахә змамкәан зхатәы мҩа иану, еиламырцҳакәан реилагӡарагьы зылшо дыруаӡәкуп Наала Хьециаԥҳа.
Аиашазы, аԥҳәызба ега ула хылкуа дыԥшӡазаргьы, адәахьтәи лыԥшӡара иаҵанарӡуа рацәазаргьы, хаҭала, сара сзы ихадароуп уи лыҩнуҵҟатәи лдунеи аиҿкаашьа, лдунеихәаԥшра, лхымҩаԥгашьа. Ас еиԥш аҟазшьақәа ирылаҟоу лыԥшаара саназхәыцуаз, али-ԥси рыбжьара схаҿы иааиз дреиуоуп Наала.
Аԥсуа бызшәа аҭҵаарадырра аҟны зџьабааи злагалеи рацәоу аҵарауаа нагақәа: афилологиатә ҭҵаарадырақәа рдоктор, апрофессор, академик Лили Риза-иԥҳа Ҳагбеи афилологиатә ҭҵаарадыррақәа ркандидат (изаамҭанымкәан зыԥсҭазаара иалҵыз) Анатоли Џьота-иԥа Хьециеи рҭаацәараҿы ииз Наала Хьециаԥҳа лҭаацәа рҵарадырра ҳаракы инаҷыдангьы, урҭ рыҩнаҭаҿы иаԥыз аԥсуаҵас ахымҩаԥгашьеи аԥсуа иҟазшьа бзиақәеи зегьы дрылааӡоуп.
Аԥсуаа ражәа иалаҵаны ирҳәоит: «Убла дхызар иузхымхуа». Наала лзы иуҳәар алшоит арҭ ажәақәа, иашаҵәҟьаны уи зегь раԥхьа инаргыланы аԥсуаҵас ааӡара змоу, зхымҩаԥгашьа ҿырԥшыгоу, еилыҷҷоу, иҟәыбҷоу, ҵарадыррала ихәыдам, зус цқьоу, еиҿкаау, ҭакԥхықәралагьы иазнеиуа, уаҩышьала зегь ирнаало аӡә лоуп.
«Сара ҵарауаҩык иаҳасабала сшьақәымгылаӡацт, акандидаттә диссертациа ахьчара сахьымӡацт», – ҳәа лхы ӡырымго, ҳаиҿцәажәара мап ацәылкырц далагеит уи азныказ, аха дазаагеит.
Наала дҭаацәароуп, ҩыџьа ахшара дрануп, лхатә ҩыза Ҭемыр Гәниеи лареи рыхшара 15 шықәса ирҭагылоу Нестори 11 шықәса зхыҵуа Османи зегь раԥхьа аԥсуаҵас рааӡара хырҩа арҭоит.
Ҳаиҿцәажәараан аҵарауаҩ қәыԥш иазгәалҭеит аҭаацәа рныҟәгареи аусуреи реидбалара шымариам, аха лара ишлылшо, лыҽшаҵалмырхо.
– Сара сыԥсҭазаараҿы аҭаацәара зегь раԥхьа игылоуп, уи аԥыжәара асҭоит. Ҩнаҭак аҟны схатә ҩызеи ҳахшара ҩыџьеи, иара убас санхәеи санзхәыԥҳацәа ҩыџьеи ҳаицынхоит. Сабхәа сара сихаанӡам, уи Аԥсны Аџьынџьтәылатә еибашьраан иԥсадгьыл ихы ақәиҵеит, аибашьраҿы иааирԥшыз агәымшәареи алшареи рзы ианашьоуп «Леон иорден».
Аҩнаҭаҿы зегь ирыхәҭоу батәуп, асас дымҩахыҵыр ҳаҭыр иқәҵатәуп, ацәгьа-абзиа ныҟәгатәуп, иахьӡатәуп. Ахәыҷқәа гәцаракрыла ирызнеитәуп, урҭ ргәаҭахрақәа нагӡатәуп, рызҳара, рыҿиара, рҵаратә процесс зегьы уалахәызароуп, аамҭа рацәа рықәырӡтәуп иашаны рааӡаразы. Абарҭқәа зегь еиламырцҳакәан рныҟәгара хадароуп сара сзы. Уи иахаршәаланы ауп сусура шеиҿкаау, ишымҩаԥызго. Иахьатәи аамҭазы аҩбагьы еиласыгӡоит. Раԥхьа аҭаацәа рныҟәгара сыргылоит, аха уи иаанагаӡом, аусура гәыгәҭасыжьуеит, гәхьаамкрала сазыҟоуп ҳәа. Сызлагаз иарбан усзаалак аҵыхәтәанынӡа анагӡареи ламыслеи ҭакԥхықәрала азнеиреи ҟазшьас исымоуп. Аусура сацәаашьаӡом, уи анагӡаразы агәаҳәареи агәацԥыҳәареи сзацуп, ауадаҩра сацәшәаӡом, алаӡарагьы сымоуп», – дҳацәажәон Наала. Иахьа шамахамзар, Наала леиԥш аԥсуара ныҟәызго, ламысла, ҳаҭырла зхатә ҩыза ишьҭра ирзыҟоу рацәаҩым. Уи ланхәеи лабхәеи рыхьӡ шьо дҳацәажәон, шьоукы-шьоукы аҭыԥҳацәа ҿарацәа ранхәацәа рыхьӡ рабхьӡгьы адкыланы ианырҳәо аамҭазы. Наала ланхәеи лабхәеи рыхьӡқәа реилкаараз ҳанлазҵаа акалам аашьҭылхын, ланхәа лыхьӡ Маила Буааԥҳа, лабхәа – Иван Гәниа – ақьаад иаҳзанылҵеит. Ҳәарада, ари мацарагьы иаҳәо рацәоуп, иҿырԥшыгоуп лара дзеиуоу аҿар рзы.
Даҽакгьы, инаҵшьны иазгәоуҭаша, акҿаҩра – аԥшәымак дамазароуп ҳәа ишьаны, забхәраа ирҿыҵны хаз анхара аԥшьызго аҿар лассы-лассы иануԥыло, Наала ҩыџьа ланхәыԥҳацәеи ланхәеи драабны, ҟыҟда-ҿыҟда, ҳаҭыреиқәҵарала реицынхара аԥсуаҵасла дазнеиуеит.
«Сҵара сахьыргӡеит, мышкы сагдмырхеит. Сусура акәзар, саԥхьыдмырҟәҟәааит, исывагылеит. Хыџьара-ԥшьыџьара аусура аилагӡара мариам, аамҭа рацәа агоит. Зны-зынла иҟалалоит ихьшәаны аҩныҟа саннеиуа. Усҟан санхәа исаҽԥнымҳәаӡакәан, сара снеиаанӡа ҳәа дымԥшыкәан аҩнтәи аусқәа рынагӡара далагоит, саргьы сышнеиз еиԥш уи лымздоит. Абас, ҳаивагылоуп, ҳаицхыраауеит, сыԥшәмагьы снапы злаку аҭҵаарадырратәи арҿиаратәи усқәа еилкаарала дрызнеиуеит», – лҳәеит Наала рҭаацәашәа аҟны аҳаҭыреиқәҵареи аҭынчреи аҳра шауа дазааҭгыло.
Наала лхатәы бызшәа даара ибзианы ишылдруагьы «иҵегь еиӷьны издыруазароуп» – ҳәа дҳацәажәон лхы ӡырымго.
Аха, Наала лхатәы бызшәа амацарагьы акәымкәан, уи инаваргыланы дрызҟазоуп аурыси англызи абызшәақәа. Ажәакала, х-бызшәак еицеиԥшны илдыруеит, лыхгьы иалырхәоит.
Еиуеиԥшым аҭыԥқәа рҟны, еиуеиԥшым азанааҭқәа рыла бусурақәа рахьтә еиҳа ибзааигәоу, иалыбкаауа арбан ҳәа азҵаара анлаҳҭа, Наала дааччан, «Зегь сзааигәоуп, зегь бзиа избоит, исгәамԥхо акы ыҟазҭгьы салагаӡомызт, инсыжьуан»– лҳәеит ҳазҵаара аҭак ҟаҵо.
Анаҩс, уи инарҭбааны дазааҭгылеит, лусурақәа акакала, иахьеизааигәоуи, иахьеиқәҿырҭуеи, ҷыдарақәас ирымоуи:
– Аԥсуаҭҵааратә институт аҟны аҵарауаҩ-маӡаныҟәгаҩс сусура даара аамҭа рацәа зҭаху, изқәырӡтәу ауп. Араҟа, сара сусура аҵарауаа ирыдҳәалоуп, урҭ рнапы злаку, рхырхарҭа, темас аус здыруло инаркны сара издырыртә аҭагылазаашьа ахьсымоуи, аҵарадырра ҳараки аԥышәеи змоу аҵарауаа хатәрақәеи сареи ҳусеицура ашьақәгылареи сара сзы инасыԥуп, иснаҭо рацәоуп.
Ҳәарада, аҭҵаарадырра иадҳәалоу аусмҩаԥгатәқәа – аиҿкааратә ус иаҵанакуа аҭҵаарадырра иаҵанакуа ашҟәқәа зегьы снапы иҵысхуеит. Уи инамаданы, ари аинститут аҟны, абызшәа аҟәшаҿы ҭҵаарадырратә усзуҩыс аус зуеит.
Саныхәыҷыз аахыс абызшәа аҭҵаара аинтерес сыман, агәбылра шьҭыскаахьан. Уи даара исзааигәоуп, избанзар иахьеи-уахеи ҳаҩнаҭаҿы избоз акәын. Сани саби еснагь абызшәа азҵаатәқәа ирылацәажәон, ргәаанагарақәа еибырҳәон, рхатә лкаақәа, рхатә лагалақәа ҟарҵон, «уара улаԥш ахга», «бара бнапы иҵга» ҳәа неибыҳәауа еимырдон русумҭақәа.
Саргьы 7-8-тәи аклассқәа рҟны аҵара анысҵоз сан сԥылшәарц азы, «агха ҳәа акыр ббозар карандашьла иақәыҩ» – ҳәа астудентцәа рматериалқәа сыриашарц исылҭон. Хәыҷы-хәыҷы уахь схьалырԥшуан, саргьы уи ахь исымаз азҿлымҳареи агәацԥыҳәареи иацлон, аҽышьақәнарӷәӷәон.
Аҭҵаарадыррахь инеиуа, уи зхы азызкуа ауаҩы хықәкылаҵәҟьа ари аус иацу аҭакԥхықәреи аамҭа рацәа шақәрӡтәуи еилызкаауа иоуп.
Араҟа, сааҭк, ҩ-сааҭк рыла иааинырслан аҭҵаарадырра аус ахьӡара залшом, уахгьы-ҽынгьы аусура, аамҭа рацәа, аџьабаа аҭахуп.
Хаҭала сара аԥсуа бызшәа ҭысҵаауеит, аха хықәкыла сызҿу, аус здызуло, аԥсуа бызшәа ҳаиашьаратә жәларқәа, абазеи адыга жәларқәа рбызшәақәеи англыз бызшәеи реиҿырԥшра ауп.
Аԥсуа бызшәа аҟара ибеиоу ыҟам, уи иамоу алшара, амч, аҷыдарақәа еиҳа игәылҭәааны, игәылыршәаны иубарҭоуп даҽа бызшәак ианаҿурԥшуа.
14 шықәса ҵуеит Аԥснытәи аҳәынҭқарратә универитет, афилологиатә факультет, ароман-германтә бызшәақәа ркафедра аҟны аус зуеижьҭеи. Англыз бызшәа амаҭәар сырзаԥхьоит уи азанааҭ алызхыз, аҩбатәи абызшәа аҳасабала ишьҭызхыз астудентцәа. Даара аинтерес сзаҵоуп астудентцәа аус рыдулара. Дареи сареи ҳаизыҟазаашьа бзиоуп. Аҵараҿы, ҳәарада, зегьы еиԥшны изыҟалом, еиҳа изцааиуа дыҟоуп, ихьысҳау дуԥылоит. Сара сҽазысшәоит урҭ уаҩышәала рызнеишьа, схы аџьабаа асырбоит, аха досу рыхшыҩ, рыҩаӡара иаҵанакуа, ирықәнагоу аматериал рыдгалараҿы, рызнагараҿы. Изылшо иуадаҩу аматериал рысҭоит, ихьысҳау ртәы еиҳа имарианы ирызназгоит. Иааидкыланы иаҳҳәозар, хаҭала сара аҿар бзиа ҳамоуп ҳәа сҳәар сылшоит.
Спутник-Аԥсны аҟны акәзар, 7 шықәса ҵуеит аԥсуа версиа аредактор-аҭыжьҩыс аус зуеижьҭеи. Мадина Ҳагԥҳаи, Рада Ажьиԥҳаи, сареи ажурналистцәа идырхио аматериалқәа, аиҿцәажәарақәа уҳәа ҳнапы иҵаагоит, аҭыжьра иазҳархиоит. Араҟа оперативла аусура инамаданы аҭакԥхықәрагьы хадароуп. Уажәы аамҭала, аурыс версиа аҟынгьы редактор-ҭыжьҩыс сыҟоуп. Аханатә ажурналистика ахырхарҭахь аусура сазхәыцуамызт, аха иахьа арҿиаратә усура сыԥсҭазаара иахәҭакны иҟалеит, дҳацәажәон еиуеиԥшым ахырхарҭақәа рыла зусура еиҿкаау аҵарауаҩ қәыԥш Наала Хьециаԥҳа.
Аԥсуа бызшәа аҭҵаареи, уи ахархәареи, аҿиареи рҟны иамоу ауадаҩрақәа дырзааҭгыло илҳәеит: «Сара абызшәақәа зегьы ҳаҭыр сызрықәуп, аха ҳара ҳхатәы бызшәа зегь раԥхьа иҳаргылозароуп, уи егьырҭ абызшәақәа ирыҵаҳмырӡуазароуп».
Ҳәарада, ахатәы бызшәа адырра, аҿиара аҩнаҭа аҟнытә иаагозароуп, аха аҩнаҭаҿы мацара ада ахархәара аимур уи хәышҭааратә бызшәаны иаанхоит. Аԥсны – аԥсуа бызшәа ҳәынҭқарратә бызшәаны излаҟоу ала аԥсшәа рацәазароуп адәахьы, анҭыҵ ахархәара амазароуп зегьынџьара. Ажәакала, Аҳәынҭқрратә ҩаӡара амазароуп, усҟан аԥсуа бызшәа аҿиареи ахархәареи аманы иҟалоит» – ҳәа азгәалҭеит ҳхатәы бызшәа «атәамбара» ацынхәрас «иҽырбаган» аҟаларазы аҵарауаа ирылшо шыҟарҵо азгәаҭо. Еиҳагьы шрылшо наҵшьны илҳәеит, аҵарауаҩ иҭҵаарадырратә усура мацара ихы азышьҭны аус иуртә аҭагылазаашьа бзиа изаԥҵахар.
Ҳаиҿцәажәара ахыркәшамҭаз, Наала иазгәалҭеит хаҭала, даара ҳаҭырла дыззыҟоу ауаҩытәыҩсатә ҟазшьақәа, урҭ ауаҩы ҩбара анилами, ауаҩы ишаҭареи ицхраареи шракәу, иара убас гәыла ирԥхоу аҳамҭа гәыкала ишлыдылкыло.
«Сара сзы шәҭы шьыҵәрак иадамхаргьы ауаҩы гәыкала иҟаиҵо аҳамҭа гәахәарыла исыдыскылоит» – лҳәеит уи.
Ашәҭ иаҩызоу, уи аиԥш иԥшӡоу Наала лымшира ааԥынтәи раԥхьатәи амшқәа руак иахьақәшәаз машәыршақә иҟамлазар акәхап. Сынтәа, Жәларбжьаратәи аҳәса рымш Март 8 аламҭалазы Наала илхыҵуеит 37 шықәса, уи иреиӷьу ҩ-ныҳәак еишьҭаргыланы иазгәалҭоит, ҳәарада, лхатә ҩызагьы шәҭы шьыҵәрак аҟны аанҿасшьа имам. Ирацәахааит нас аҵарауаҩ қәыԥш, аҭҵаарадырреи арҿиаратә усуреи, аҵара-ааӡареи аҭаацәара рныҟәгареи еилазыгӡо лыԥсҭазаараҿы акрызҵазкуа, лыԥсҭазаараҿы ихадоу аныҳәақәа, гәыла ирԥхоу аҳамҭақәеи, хаҭала, лара еиҳа иалылкаауа агәилқәеи.
Алиса Гәажә-ԥҳа